Adıyaman Genel Bilgiler
ADIYAMAN YAŞAM BİÇİMİ
Adıyaman ili mağara devrinden itibaren günümüze kadar çeşitli medeniyetlere ev sahipliği yapmış bir çok kültürün yoğrulup özleştiği; sözü, giyimi,kuşamı, oyunu, düğünü, ve hayatın çeşitli dönemleriyle (doğum,evlenme,ölüm) ilgili adet ve inançları, misafirperverliği insan sevgisi hayat felsefesi , dünya görüşü, halısı, kilimi, cicimi, heybesi ile zengin bir yaşayan halk kültürüne sahiptir.
Folklor açısından bilimsel alan araştırmalarına konu olabilecek birikime sahip, çoğu yerde rastlanmayacak kadar özgün ve zengin kültürel değerler hazinesi olan Adıyaman ili günümüze kadar detaylı yeterli bir çalışmaya konu olmamıştır. Ancak bilimsel araştırmalar için bir ön çalışma başlatılmış bulunmaktadır.
Türk ve yabancı bilim adamlarının yapmış olduğu arkeolojik kazılar neticesinde elde edilen bilgiler doğrultusunda milattan önceki dönemlerde bile insanların yaşadığı zengin medeniyetlerin varlığını kanıtlayan Pirin Mağaraları ve günümüze kadar tahrip olmadan gelebilen tarihi eserleri ile insanlık tarihi ve kültürü açısından açık hava müzesi hususiyetini haizdir. Folklorumuzun bugüne gelişinde bu yapının şüphesiz etkisi vardır.
Teknolojinin ilerlemesi ve iletişim araçlarının gelişip yaygınlaşması ile kültürlerin daha hızlı kaynaşması ve değişmesi arasında sıkı bir bağ vardır. Bu kaynaşma ve değişim sürecini, Adıyaman İlinin folklorik bir çok unsurlarında da görmek mümkündür. Bu değişime giyim-kuşam, örf, adet, gelenek ve göreneklerin yanı sıra değer yargılarında da rastlamaktayız.
ADIYAMAN'IN İDARİ TARİHİ
Adıyaman, Adıyaman İli'nin merkezi olan şehirdir. Malatya vilayetinden ayrılarak 1 Aralık 1954'te Demokrat Parti desteğiyle il olmuştur. Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde Fırat ve Dicle nehirlerinin arasında yer almaktadır. Atatürk Barajı Adıyaman sınırları içerisinde yer alır. Adıyaman, Şanlıurfa, Gaziantep, Şırnak, Siirt, Batman ve Mardin illerini içine alan topraklardaki sulama ve enerji üretimine yönelik bir proje gerçekleştirilmiş ve bu proje GAP olan Güneydoğu Anadolu Projesi'dir. Bu proje uygulamaya konulmasından dolayı su altında kalmış antik yerleşim bölgelerinde arkeolojik araştırmalar yapılmıştır. Coğrafi yapısı nedeniyle binlerce yıl önce parlayıp sönen eski medeniyetlerin bir kavşak noktası olduğu için insanlık tarihi boyunca eşi az görülen medeniyetlere ev sahipliği yapmıştır. Kommegane Krallığı'na ait kalıntılar ise Nemrut Dağı'nda yer alır. 2006 yılında Adıyaman'da Adıyaman Üniversitesi kurulmuştur.
Cumhuriyet Öncesi Adıyaman,tarihinin bilinen en eski yerleşim yerlerinden biridir.Adıyaman Palanlı Mağarasında yapılan incelemelerde kent tarihinin M.Ö40.000 yıllarına kadar uzandığı anlaşılmıştır.Yine Samsat-Şehremuz Tepede'deki tarihi bulgulardan M.Ö.7.000 yılına kadar Paleolitik M.Ö.5.000 yıllarına kadar Neolitik M.Ö.3.000 yıllarına kadar Kalkolitik ve M.Ö.3.000-1.200 yılları arasında da Tunç Çağı dönemlerinin yaşandığı anlaşılmıştır.Bu dönemde bölge Hititlerle Mitaniler arasında el değiştirmiş ve Hitit devletinin yıkılmasıyla (M.Ö.1.200) karanlık bir dönem başlamıştır.M.Ö.1.200'den Frig Devletinin kuruluşu olan M.Ö.750 yılları arası dönemle ilgili olarak yazılı kaynağa rastlanmamıştır. Ancak; bu dönemde yöre, Asur etkisine girmeye başladığından, Samsat'ta bulunan Asur etkili mühürler ve Kahta Eskitaş Köyünde bulunan Hitit Hiyeroglifli kitabeler,Anadolu'daki tarihi sislilerin ilimizdede aynen devam ettiğini göstermektedir.Bu dönemde de Adıyaman ve çevresinde Hitit Devletinin yıkılmasıyla ortaya çıkan Geç Hitit şehir devletlerinden biri olan Kummuh Devleti hüküm sürmektedir. M.Ö.900-700 yılları arasında yöre Asur etkisine kalmakla birlikte,Asurlular tam olarak egemen olamazlar. 6.yüzyılın başlarından itibaren yöreye Persler hakim olur ve yöre Satrap'lar(valiler)eliyle yönetilir.M.Ö.334 yılında Makedonya kralı Büyük İskender'in Anadolu'ya girmesiyle Pers'ler hakimiyetini kaybetmiş ve M.Ö.1.yüzyıla kadar yörede Makedonyalı Selevkos Sülalesi hüküm sürmüştür.Bu sülalenin gücünün zayıfladığı sıralarda,Kral Mithradetes 1. Kallinikos Kommagene Krallığı'nın bağımsızlığını ilan etmiştir.(M.Ö.69) Başkenti Samosota (Samsat) olam Kommagene Krallığı,egemenliğini M.S.72'ye kadar sürdürmüş,bu tarihte yöre Roma İmparatorluğu'nun eline geçmiş ve Adıyaman, Roma İmparatorluğunun Syria (Suriye) Eyaletine, 6.Lejyon olarak bağlanmıştır. Roma İmparatorluğu'nun 395 yılında Batı ve Doğu Roma olarak ayrılmasıyla Adıyaman Doğu Roma İmparatorluğuna katılmıştır. 643 yılından itibaren bölgeye İslam akınları başlamakla birlikte İslam hakimiyeti ancak 670 yılında Emevi'lerle kurulur. 758 yılında ise 2. Abbasi komutanlarından Mansur İbni Cavene'nin hakimiyetine girer. 926 yılına kadar Abbasi hakimiyetinde kalan II'de bu tarihte Hamdanilerin egemenliği başlar. 958yılında yöre yeniden Bizanslıların eline geçer.
1114-1181 yılları arası yöreye Türk akınları olur. 1204-1298 yılları arasında Samsat ve yöresini Anadolu Selçukluları ele geçirir.1230-ve1250 yıllarında Moğol saldırıları yaşanır. 1298'de yöre ve il Memlüklülerin eline geçer. 1393 yılında Adıyaman bu kez de Timurlenk tarafından yağmalanır. Büyük bir istikrarsızlığın olduğu ortaçağ boyunca Adıyaman, Bizans, Emevi, Abbasi, Anadolu Selçukluları,Dulkadiroğullarından Osmanlı İmparatorluğu’na geçen Adıyaman şehri, önce Kahraman Maraş (Zülkadriye) Eyaleti sınırları içinde yer alır. İlk yıllarda (1519-1530) Samsat sancağına bağlanır. 1531’ den sonra da Elbistan sancağına bağlanır. 1841 yılında Adıyaman şehrinin ilçe merkezi olduğunu görüyoruz. Şehrin, vali adına görev yapan bir memur yani kaymakam tarafından yönetilmeye başladığını görüyoruz. Ancak tarihi belgelerde “Kaymakam”sözcüğüne rastlanmamıştır. 1849 yılında sancak haline getirilerek Diyarbakır’a bağlanmıştır. Bu tarihten itibaren Besni, Kahta ve Siverek ilçelerinin de Adıyaman sancağına bağlandığını görüyoruz. 1859 yılında bu defa Malatya sancak olunca, Adıyaman tekrar ilçe haline dönüştürülür. Bu durum, Adıyaman’ın resmen il merkezi olduğu 01.12.1954 tarihine kadar devam eder.
Söz konusu yasayla Adıyaman il olmuştur. 22.06.1954 tarih ve 6414 sayılı yasa ile Kahta, Besni, Gerger ve Çelikhan ilçeleri ile birlikte 16 bucak da Adıyaman'a bağlanmıştır. Daha sonra 7035 sayılı kanunla 01.04.1958 tarihinde Gölbaşı, 01.04.1960 tarihinde Samsat, 09.05,1990 tarihinde 09.05.1990 tarihinde 1664 sayılı yasayla Tut ve 1991 yılında ise Sincik ilçe merkezine dönüştürülmüştür. Bugün Adıyaman’a bağlı 8 ilçe merkezi bulunmaktadır..
Cumhuriyet Dönemi Cumhuriyetin kuruluşundan 1954 yılına kadar eski eski idari yapısı korunarak Malatya'ya bağlı kaza konumunda olan Adıyaman 1 aralık 1954 tarihinde 6418 sayılı kanunla Malatya'dan ayrılarak müstakil il haline gelmiştir.
Adıyaman Belediyesi
Kısa Tarih:
ilk Belediye başkanı 1918 yılında Abuzer AĞAR olarak seçilmiştir.1918 yılından 1954 yılına kadar Malatya iline bağlı olan belediyemiz bu tarihten itibaren bağımsız bir belediye olarak faaliyetlerini yürütmektedir.
İLETİŞİM BİLGİLERİ
Telefon:
0 416 216 10 20
Adres:
Hocaömer Mah.Atatürk Cad.No:22 / ADIYAMAN
E-Posta Adresi
basinyayin@adiyaman.bel.tr
Web Adresi
www.adiyaman.bel.tr
M. Necip BÜYÜKASLAN
Belediye Başkanı
NÜFUS
Adıyaman ilinin 1997 genel nüfus sayımı sonuçlarına göre toplam nüfusu 690.386'dır. Bunun 394.268'i şehirlerde 284.731'i köylerde yaşamaktadır. 2000 yılı Ekim ayında yapılan nüfus sayımında ise İl genel nüfusu 810.260 olarak tespit edilmiştir. Adıyaman İl Merkezi nüfusu ise 282.510'dur. Köylerde ise toplam 223.776 kişi yaşamaktadır.
1990-1997 ve 2000 Yılı Ekim Ayında yapılan nüfus sayımlarına ait sonuçlar :
YILLAR
MERKEZ İLÇE
İL NÜFUSU
1955
13.966
208.755
1960
16.487
233.717
1965
22.153
267.288
1970
31.263
303.511
1975
43.782
346.892
1980
53.219
367.595
1985
71.644
430.728
1990
101.576
522.439
1997
212.475
678.999
2000
282.510
807.072
İlimizdeki nüfusun % 72.1'in ticaret, tarım ve sanayi kesiminde çalışmaktadır. Buna rağmen ilimizdeki işsizlik oranı ise % 27.9 dur. Adıyaman şehrinin nüfus dağılımına göre ekonomik yapısının genel bir değerlendirmesini yaptığımızda tarım sektörünün de diğer sektörlere göre nisbi bir gerileme görülmesi ilin gelişmesi açısından olumludur. Ancak işsizlik sayısının giderek artması düşündürücüdür. Planlı ve istikrarlı kalkınmaya ayak uyduramayan Adıyaman GAP rüzgarından gerektiği gibi faydalanamamıştır.
İdari Yapı
Adıyaman 1841 yılında ilçe olmuş 1849 yılında Sancak olarak Diyarbakır'a bağlanmıştır.
1859 yılında Malatya'nın Sancak olması ile Adıyaman ilçe olarak Malatya ya bağlanmıştır.
01.12.1954 Tarih ve 6418 sayılı Kanun ile Adıyaman İl olmuştur.
Merkez ilçe dahil olmak üzere Adıyaman ilinin 9 ilçesi 19 Kasaba Belediyesi 393 köyü ve 609 mezrası olmak üzere toplam 1030 yerleşim birimi mevcuttur.
Sosyal Yapı
Adıyaman ilindeki yapılaşmada eski Adıyaman bölgesinde kerpiç veya taş duvar evlerine rastlanmaktadır. Bu bölge dışında ise genel yapı olarak çok katlı betonarme binalar çoğunluktadır. Eski Samsat ilçesinin Atatürk Barajı Gölü altında kalması ile ilçe halkının büyük bir çoğunluğu İl Merkezini tercih etmeleri sonucu, kent merkezinde 1990'dan itibaren konut yapımında modernleşmeye doğru gidilmiştir.
Adıyaman ili kırık fay hattı üzerinde bulunduğundan sık sık depremlere maruz kalmaktadır. En son Mayıs-1986 tarihinde meydana gelen depremler nedeniyle 2816 konutun hasar gördüğü tespit edilmiş olup, 70 adet afet evinin Besni ilçesinde yapımına 1997 yılı itibariyle başlanmış bulunmaktadır. Kahta ilçesindeki afet evlerinin ise, yapımı bitmiş ve sahiplerine teslim edilmiştir.
ADIYAMAN 2000 YILI İL GENEL NÜFUS SAYIM SONUÇLARI
İLÇESİ
BELEDİYE VE KÖYLER
MERKEZ
282 510
Merkez’ e Bağlı Köylerin Toplamı
59 273
Kömür Belediyesi
6 340
Yaylakonak Belediyesi
3 230
Karıcık Belediyesi
3 227
Hasancık Belediyesi
3 697
İL MERKEZ İLÇE TOPLAMI
358 277
BESNİ İLÇESİ
56 653
Besni İlçesine Bağlı Köylerin Toplamı
40 385
Kesmetepe Belediyesi
5 151
Sarıyaprak Belediyesi
4 158
Köseceli Belediyesi
3 492
Eskiköy Belediyesi
2 894
Şambayat Belediyesi
6 241
Çakırhöyük Belediyesi
6 815
Suvarlı Belediyesi
6 364
Üçgöz Belediyesi
3 188
BESNİ İLÇE TOPLAMI
135 341
ÇELİKHAN İLÇESİ
16 267
Çelikhan İlçesine Bağlı Köylerin Toplamı
4 628
Pınarbaşı Belediyesi
5 554
ÇELİKHAN İLÇE TOPLAMI
26 449
GERGER İLÇESİ
5 133
Gerger İlçesine Bağlı Köylerin Toplamı
22 952
GERGER İLÇE TOPLAMI
28 085
GÖLBAŞI İLÇESİ
39 520
Gölbaşı İlçesine Bağlı Köylerin Toplamı
21 852
Harmanlı Belediyesi
4 004
Belören Belediyesi
3 799
Balkar Belediyesi
3 512
GÖLBAŞI İLÇE TOPLAMI
72 687
KAHTA İLÇESİ
75 403
Kahta İlçesine Bağlı Köylerin Toplamı
46 506
Bölükyayla Belediyesi
4 926
Akıncılar Belediyesi
4 296
KAHTA İLÇESİ TOPLAMI
131 131
SAMSAT İLÇESİ
8 833
Samsat İlçesine Bağlı Köylerin Toplamı
5 607
SAMSAT İLÇESİ TOPLAMI
14 440
SİNCİK İLÇESİ
5 886
Sincik İlçesine Bağlı Köylerin Toplamı
13 576
İnlice Belediyesi
4 322
SİNCİK İLÇE TOPLAMI
23 784
TUT İLÇESİ
11 069
Tut İlçesine Bağlı Köylerin Toplamı
8 997
TUT İLÇE TOPLAMI
20 066
NÜFUS YAPISI
Adıyaman şehrinin kuruluşundan, Cumhuriyet’in ilanına kadar olan dönemde şehir hakkında sağlıklı bilgi arşivlerinden elde edilememiştir. Ancak, Osmanlı İmparatorluğu döneminde 1517-1520 yılında yapılan genel nüfus sayımına göre Adıyaman’da 79 erkek, 1540 nüfus sayımında ise 173 bekar erkek nüfus yaşadığından söz edilmekte kadın nüfusun sayıma dahil edilmediği anlaşılmaktadır. Nüfusun her geçen yıl artmakta olduğu düşünülürse de azalma ihtimali de göz önünde tutulmalıdır. Yalnız; savaş, istila, bulaşıcı hastalıklar ve yetersiz beslenme gibi nedenlerle nüfusun azalacağını göz önünde tutmamız gerekir. 1940-1945 yıllarında olduğu gibi, nüfusta zaman zaman azalma görülebilir.
Adıyaman’ın nüfus yapısı 1954 yılında il olduğu yılı izleyen 1955 yılından itibaren incelemeye esas alınmıştır. Zira şehrin gelişimini, çevreyle ilişkisini izleyebilmek için 1955 yılı uygun bulunmuştur. Bununla beraber 1927-2000 yılları arası nüfus artışı ile ilgili bazı bilgiler “Adıyaman’ın Şehirleşmesi” konusunda verilmiştir.
Adıyaman şehrinin 1955 yılından 13966 olan nüfusunun, 1955’i izleyen nüfus sayımı dönemlerinde artış gösterdiği anlaşılmaktadır. Ancak 1970 yılında %68.4 nüfus artış hızı ile en yüksek değerine yükselmiştir. 1980 yılında ise %39.8 değerle artış hızında eskiye göre gerileme gözlenmiştir. 1985, 1990, 1997 ve 2000 nüfus sayım sonuçlarına göre, nüfus artış hızının artığı görülmektedir. Bu artış 1985’te %59.45 e, 1990’da %66.78’e (100 045), 1997’de %112’e (nüfus 212 475’e), 2000’de %34 (nüfus 282.510) gibi yüksek bir değere ulaşmıştır.
Nüfus sayım sonuçları incelendiğinde merkeze bağlı kırsal nüfusun artış hızının Adıyaman nüfus artış hızından düşük olduğu görülür. Özellikle 1960 yılında kırsal nüfusun 1533 kişi azalması ile artış hızı % -6.63 gibi düşük değere inmiştir. Aynı devrede Adıyaman şehir nüfusu 2521 kişi artmıştır. Buna göre 1955-1960 dönemlerinde kırsal kesimden şehre ilk göç başlamıştır. Adıyaman şehir nüfusunun yavaş artması da Adıyaman’dan dışarıya başka illere göç olduğu izlenimini vermektedir. 1965 nüfus sayım döneminde kırsal kesim (-) değerden kurtulup 6064 kişinin artmasıyla %25 değerle en yüksek nüfus artış hızına kavuşmuştur. Adıyaman şehir ve kırsal nüfusunu 1990 yılı artış endeksleri incelendiğinde Adıyaman şehrinin endeks değerinin 716, Kırsal nüfusun endeks değerinin ise 161 olduğu görülür. Bu değerlerden çıkan sonuç, şehir nüfus artış hızının kırsal nüfus artışından oldukça yüksek olduğudur. 1997 ise şehir merkezinin 100.045’ te 212.475’e yükselmesi ise Atatürk Barajı’na bağlıdır.
Sonuç olarak denilebilir ki 1955’ten 2000’ne gelinceye kadar şehir ve kırsal nüfus artış hızı düzenli bir seyir takip etmemiştir. İç ve dış göçlerin 1960 yılında ilk işaretini verdiğini söyleyebiliriz.
1955-2000 yılları arasındaki Adıyaman şehir nüfusu ile toplam ilçe nüfus değerlerini incelediğimizde; Adıyaman merkez ilçeye bağlı 8 ilçe (Besni, Çelikhan, Gerger, Gölbaşı, Kahta, Samsat, Sincik ve Tut) merkez nüfusun toplamı 2000 yılına göre ( merkez ilçe 282 510, ilçelerin ise 218 764) 64 000 daha fazla olduğunu görürüz. Kırsal kesimin nüfusunu göz önünde tutarsak merkez ilçe 358 277 iken, ilçelerin ki ise 451 983 olup, Adıyaman şehrinin toplam nüfusu 810.260 dır.
İl bazında nüfus artış hızlarını ele aldığımızda şehirlerin nüfus artış hızının, kırsal alanın nüfus artış hızından devamlı yüksek olduğu ortaya çıkmaktadır. Bu durum, kırsal alandan şehre devamlı göç olduğunu göstermektedir.
Nüfus Hareketleri
1960 yılından itibaren kırsal kesimde başlayan nüfus hareketlerinin nedenlerine geçmeden önce, nüfus hareketlerini oluşturan göçler üzerinde durmak gerekir. BAYHAN’a göre (1996) Göç, coğrafi mekan değiştirme sürecinin sosyal ekonomik, kültürel ve siyasi boyutlarıyla toplum yapısını değiştiren nüfus hareketidir.
Adıyaman’da 1960 yılından sonra başlayan iç göçün inceliyelim. Nüfusu şehre çeken faktör olarak, şehirde daha rahat yaşama imkanlarına kavuşmak ve iş bulmak amacıyla kırsal kesimden şehir merkezine göçün 1960 yıllarda başladığını görüyoruz. Zira 1960’ta ki şehir nüfusun artış hızı %33.2 iken, 1965’te %59, 1970’te %68.4, 1975’te %67.35’e yükselmiştir. Aynı dönemlerde kırsal kesimde nüfus artış hızı 1965’te %25.04 olmasına rağmen 1970’te %5.61’e düşmüştür. Bu sonuca göre 1960-1975 arasında kırsal kesimden Adıyaman’a iç göçün olduğu anlaşılmaktadır. 1980’te şehir nüfus artışında düşüş buna karşılık kırsal kesimde yükseliş gözlenmiştir (%17.7). Bunun nedeni, 1975-1980 arasında kırsal kesimden göçün yavaşladığını buna karşılık şehirden dışarıya göç verdiği anlaşılmaktadır. Kırsal kesimden şehre göç 1980 yılından itibaren tekrar başladığını görmekteyiz. Zira Güneydoğu Anadolu projesi nedeniyle Atatürk Barajı’nın yapımında Adıyaman il hudutları içinde Samsat ilçesi ile birlikte 12 köy ve 46 mezra tamamen sular altında kalmıştır. Bu projeden kısmen etkilenen köy sayısı ise 53 olup, 1990 genel nüfus sayımına göre 58 645 vatandaş, yaşamış olduğu köy ve mezraları terk etmek zorunda kalmıştır. Bu da iç göçün hızlanmasına yol açmıştır.
Atatürk Baraj Gölünün altında kalan ilçe ve köylerin nüfus ve sayısı
İlçe Adı
Yerleşim Birimi Sayısı
(İlçe + Köy + Mezra)
Etkilenen Nüfus
Tamamen Kısmen Tamamen Kısmen
Merkez
15
27 2031 17324
Samsat 15 12 5201 6008
Kahta 18 20 5360 12994
Gerger 5 19 9727
Toplam
53
78 12592
46053
Kaynak: DSİ. 203. Şube Müdürlüğü Adıyaman
Adıyaman'dan diğer illere nüfus hareketini ele aldığımızda dikkatimizi çeken husus, şehirden dışarıya olan göçün, kırsal alandan şehre gelen iç göç kadar yoğun olmasıdır. Adıyaman'da işçi istihdam edecek sanayi alt yapısı olmadığından il dışına yoğun bir nüfus hareketi gözlenmektedir. Adıyaman ilinin düzensiz kentleşmesi eğitim ve buna bağlı olan sebepler de dış göçü hızlandıran etkenlerdendir.
1990 yılında 100 045 iken 1997 yılında 212 475 yükselerek % 100’ün üstünde bir artış gösteren il merkezi nüfusu , 2000 yılında ise 282 510’a yükselmiştir. Bu duruma göre Adıyaman’da şehirleşme oranı Türkiye genel şehirleşme oranından fazladır. Bu yüksek değer belki şehirleşme açısından önemli sayılabilir.
Fakat Adıyaman'daki şehirleşme sanayi ve kentsel alt yapıya dayanmayan Atatürk Baraj Gölü altında kalan yerleşim bölgelerindeki nüfusun il merkezine kayması ile oluşan zorunlu bir durumdur.
